Tomaten kweken in de moestuin

Tomaten kweken is misschien wel een van de populairste activiteiten in de moestuin. En dat is niet zo gek. Een tomaat die je zelf hebt gekweekt smaakt vaak veel zoeter, voller en sappiger dan een tomaat uit de supermarkt.

Extra leuk is dat er ontzettend veel verschillende soorten tomaten zijn. Van zoete cherrytomaten en stevige vleestomaten tot pruimtomaten en bijzondere rassen in allerlei kleuren, vormen en smaken. Zo is er altijd een tomatensoort die past bij jouw moestuin of balkon.

Tomaten (Solanum lycopersicum) behoren tot de vruchtgewassen en zijn familie van paprika, peper en aardappel. Het zijn echte zonliefhebbers en groeien het beste tijdens een warme, zonnige zomer. In Nederland kun je tomaten kweken in een kas, maar ook buiten doen tomaten het uitstekend op een zonnige, beschutte plek. Kies bij buitenteelt bij voorkeur voor sterke rassen die goed bestand zijn tegen het Nederlandse klimaat.

Een tomatenplant groeit zowel in de volle grond als in een pot. Vooral cherrytomaten zijn ideaal om te kweken op een balkon of terras en geven vaak een verrassend rijke oogst.

Ook in de keuken zijn tomaten ontzettend veelzijdig. Verwerk ze in een frisse salade, maak er een smaakvolle pastasaus of soep van, rooster ze in de oven of geniet gewoon van een rijpe tomaat rechtstreeks van de plant tijdens het tuinieren.

De Latijnse naam van de tomaat is Solanum lycopersicum.

Tomaten zaaien doe je vrijwel altijd binnenshuis. Tomaten hebben namelijk warmte nodig om goed te kiemen en uit te groeien tot sterke planten. Zaai je tomaten direct buiten, dan is het Nederlandse groeiseizoen meestal te kort om een goede oogst te krijgen.

• Binnen voorzaaien: februari t/m april
• Buiten zaaien: wordt in Nederland afgeraden vanwege het korte groeiseizoen
• Zaaidiepte: 0,5 tot 1 cm Kiemtijd: 5 tot 10 dagen
• Kiemtemperatuur: 20 tot 25 °C

Tip: Zet de zaailingen direct na het kiemen op een zo licht mogelijke plek, bijvoorbeeld op een zonnige vensterbank of onder een groeilamp. Krijgen de plantjes te weinig licht, dan groeien ze lang en slap. Deze slungelige planten zijn minder sterk en kunnen later moeite hebben om de tomaten te dragen.

Na het zaaien van tomaten groeien de plantjes snel. Zodra de eerste echte blaadjes verschijnen, is het tijd om de tomaten te verspenen. Door de jonge tomatenplantjes op tijd meer ruimte te geven, ontwikkelen ze een sterk wortelstelsel en groeien ze uit tot gezonde planten.

• Verspenen: zodra de eerste echte blaadjes verschijnen.
• Plant de zaailingen dieper op tijdens het verspenen. Tomaten vormen namelijk extra wortels aan de stengel, waardoor zelfs wat langere, slungelige plantjes alsnog uitgroeien tot sterke tomatenplanten.
• Tomaten uitplanten: vanaf half mei, na IJsheiligen, wanneer de kans op nachtvorst is verdwenen. Plantafstand: houd ongeveer 50 cm afstand tussen de tomatenplanten, zodat ze voldoende ruimte hebben om gezond te groeien.
• Standplaats: kies altijd voor een warme, zonnige en beschutte plek.
• Ondersteuning: hoge tomatenrassen hebben een stok, touw of plantenrek nodig om stevig rechtop te groeien.

Tomaten schieten niet door zoals bladgroenten, maar om een gezonde plant en een rijke oogst te krijgen is het wel belangrijk om de plant goed te onderhouden. Zorg ervoor dat de tomatenplant gelijkmatig groeit door regelmatig water te geven en voldoende voeding te geven. Zo voorkom je groeistress en kan de plant haar energie steken in het vormen van gezonde vruchten.

Later in het seizoen kun je hoge tomatenplanten toppen door de hoofdstam bovenaan af te knippen. Hierdoor stopt de plant met het maken van nieuwe bloemen en gaat alle energie naar het afrijpen van de bestaande tomaten. Daarnaast is het verstandig om overtollig blad weg te halen. Door vooral de onderste bladeren te verwijderen, verbeter je de luchtcirculatie rondom de plant en krijgen de tomaten meer licht. Dit verkleint bovendien de kans op schimmelziekten.

Tip: Een tomatenplant met te veel blad droogt minder snel op na een regen- of gietbeurt. Door de plant regelmatig uit te dunnen, zorg je voor een betere luchtcirculatie en verklein je de kans op schimmels, zoals aardappelziekte.

Hoewel tomaten sterke planten zijn, kunnen ze gevoelig zijn voor verschillende ziekten en plagen, vooral tijdens een natte en vochtige zomer. Door problemen op tijd te herkennen, kun je vaak erger voorkomen.

Veelvoorkomende ziekten en plagen zijn:

• Phytophthora (aardappelziekte): de bekendste schimmelziekte bij tomaten. Je herkent deze aan bruine vlekken op het blad en de vruchten. Aangetaste tomaten zijn helaas niet meer eetbaar.
•  Neusrot: herkenbaar aan een donkere, ingezakte plek aan de onderkant van de tomaat. Dit ontstaat meestal door een onregelmatige watergift in combinatie met een calciumtekort.
• Bladluizen: zitten soms op jonge scheuten, maar richten bij tomaten meestal weinig schade aan en verplaatsen zich vaak naar andere planten. 
• Witte vlieg: komt vooral voor bij tomaten die in een kas worden gekweekt. Deze kleine witte insecten zuigen plantensappen op en kunnen de plant verzwakken.

Wat kun je doen?

• Zorg voor voldoende luchtcirculatie rondom de tomatenplanten.
• Geef water aan de voet van de plant en houd het blad zo droog mogelijk.
• Bescherm tomaten die buiten staan tijdens langdurige regen, bijvoorbeeld met een afdakje of tomatenkas.
• Verwijder aangetaste bladeren direct om verdere verspreiding te voorkomen.
• Is een plant ernstig aangetast door phytophthora? Verwijder de hele plant dan zo snel mogelijk uit de tuin en gooi deze bij het restafval. Leg zieke plantenresten niet op de composthoop, omdat de schimmel zich zo kan verspreiden naar andere tomatenplanten.

Tip: Vooral langdurige regen en nat blad vergroten de kans op schimmelziekten. Door je tomatenplanten voldoende ruimte te geven, regelmatig te snoeien en de bladeren droog te houden, blijven ze langer gezond en geniet je van een grotere oogst.

Het oogsten van tomaten is misschien wel het leukste moment van het moestuinseizoen. Oogst tomaten op het juiste moment voor de beste smaak en om de plant te stimuleren nieuwe vruchten te blijven vormen.

• Oogst tomaten zodra ze volledig op kleur zijn. Kleuren ze aan de onderkant al rood of geel? Dan kun je ze ook plukken en binnenshuis op een zonnige plek verder laten narijpen.
• Rijpe tomaten laten meestal gemakkelijk los van de plant.
• Door regelmatig te oogsten, stimuleer je de tomatenplant om nieuwe vruchten aan te maken.
• Het oogstseizoen van tomaten loopt meestal van juli tot en met oktober, afhankelijk van het ras en het weer.
• Bewaar tomaten liever niet in de koelkast. Op kamertemperatuur behouden ze hun volle smaak en aroma veel beter.
• Zijn je tomaten overrijp? Gooi ze dan niet weg. Ze zijn juist perfect voor een zelfgemaakte pastasaus, soep of salsa.

Tip: Ben je een beginnende moestuinier? Kies dan voor cherrytomaten. Deze zijn vaak het makkelijkst te kweken, geven een rijke oogst en zijn minder gevoelig voor problemen dan veel andere tomatenrassen.

Wil je volgend jaar opnieuw tomaten kweken? Oogst dan de zaden van een mooie, rijpe tomaat van een rasvast ras. Haal de zaden uit de tomaat en laat ze ongeveer 24 uur fermenteren in een laagje water. Spoel de zaden daarna goed schoon en laat ze volledig drogen op een vel keukenpapier of een schoteltje. Bewaar de droge zaden vervolgens op een koele, droge en donkere plek. Zo kun je ze het volgende voorjaar weer gebruiken om nieuwe tomaten te zaaien.

Bij het kweken van tomaten worden een aantal fouten vaak gemaakt. Gelukkig zijn deze eenvoudig te voorkomen.

• Tomaten te vroeg buiten zetten: tomaten zijn gevoelig voor kou. Zet de planten daarom pas na IJsheiligen (half mei) buiten. Lage temperaturen remmen de groei of kunnen de plant zelfs beschadigen.
• Te weinig licht tijdens het voorzaaien: krijgen zaailingen onvoldoende licht, dan groeien ze lang en slap. Deze planten zijn minder stevig en kunnen later moeite hebben om de vruchten te dragen.
• Water geven over het blad: geef water altijd aan de voet van de plant. Natte bladeren vergroten de kans op schimmelziekten, zoals phytophthora.
• Hoge tomatenrassen niet dieven: verwijder regelmatig de okselscheuten van hoge tomatenplanten. Doe je dit niet, dan groeit de plant uit tot een grote struik en gaat er minder energie naar de tomaten.

Tip: Heb je geen kas? Kies dan voor sterke buitentomaten of cherrytomaten. Deze rassen doen het vaak uitstekend in de volle grond of in een pot op een zonnig balkon of terras.